رجزخوانیهای جنگطلبانۀ «مثلث مرگ» ترامپ، خامنهای و نتانیاهو ادامه دارد!
بهرام رحمانی
جنگ و درگیری ارتجاعی و وحشیانه 12 روزه بین آمریکا و اسرائیل و ایران، لطمات زیاد انسانی و اقتصادی به هر دو ملت ایران و اسرائیل وارد کرده است. مردمی که با هم هیچ درگیری و خصومتی ندارند اما دو حکومت ارتجاعی و جنگطلب و کودککش، زندگی هراسانگیز و ویرانگری نه تنها برای دو ملت، بلکه برای خاورمیانه بهوجود آوردهاند. اکنون طرفین درگیری جنگ و کشتار در خاورمیانه، خود را پیروز این جنگ مینامند به خصوص سران جمهوری جهل و جنایت و ترور اسلامی ایران. آنهم در حالی که هنوز رهبرشان از مخفیگاه خود خارج نشده است.
رسانههای دولتی ایران به نقل از سخنگوی قوه قضاییه، گزارش دادند که بر اساس آخرین دادههای پزشکی قانونی، حدود ۹۳۵ نفر در جریان جنگ هوایی ۱۲ روزه با اسرائیل در ایران کشته شدهاند.
سخنگوی قوه قضاییه، اصغر جهانگیر، گفت که در میان کشتهشدگان، ۳۸ کودک و ۱۳۲ زن نیز وجود دارند. این آمار، افزایش چشمگیری نسبت به آمار قبلی نشان میدهد. وزارت بهداشت ایران پیش از شمار قربانیان را ۶۱۰ کشته اعلام کرده بود.
سخنگوی قوه قضاییه تعداد کشتهشدگان در حمله اسرائیل به زندان اوین تهران را از ۷۹ نفر اعلام کرد. دیرروز همین فرد این تعداد را ۷۱ نفر اعلام کرده بود.
مقامات اسرائیلی نیز کشتهشدن ۲۸ نفر در حملات ایران را تایید کردهاند.
شرایط جنگی و هراس، سرکوب و اعدام در ایران، به وضعیتی اشاره دارد که در آن سرکوب گسترده و خشونتآمیز توسط حکومت با هدف ایجاد ترس و وحشت در جامعه و جلوگیری از اعتراضات و مخالفتهای مردمی اعمال میشود. این شرایط اغلب با سرکوب گسترده آزادی بیان و تجمع، و همچنین سرکوب مخالفان سیاسی و فعالان مدنی و اجتماعی همراه است.
پیشتر دادستانی قوه قضاییه جمهوری اسلامی، با صدور اطلاعیهای مردم و کاربران فضای مجازی را تهدید کرده و نوشته بود:
«انتشار تصاویر و مطالب مخل امنیت روانی در فضای مجازی در امتداد عملیات ایذایی ضدایرانی ارزیابی میشود و مشمول برخورد قانونی بازدارنده است.»(تسنیم ۲۳خرداد ۱۴۰۴).
آنچه که از نظر نهادهای حکومتی تهدید به حساب میآید، نه «تصاویر» و نه «شایعات»، بلکه حقیقت تلخ و عریانشدهای است که در آیینهٔ فضای مجازی، آشکارا و بیسانسور به نمایش درمیآید. بهعبارت دیگر، حکومتی که در بحرانها و ناتوان از مهار آن، خشم عمومی برانگیخته است.
این هشدارها نه بهدلیل ترس از دشمن خارجی، بلکه بهروشنی ناشی از وحشت اوجگیری اعتراضات اجتماعی است که از بطن جامعه رنجکشیده ایرانی برمیخیزد. در واقع تحلیل همه دستگاههای امنیتی، ایدئولوژیکی و سیاسی حاکمیت در سالهای اخیر، بارها بر این نکته تاکید کردهاند که فضای مجازی بستر اصلی تبلیغ و ترویج و تکوین اعتراضات و سازماندهی نیروهای آزادیخواه و برابریطلب است. تجربه جنبشهای اعتراضی دیماه ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸ و جنبش قدرتمند ۱۴۰۱، برای حاکمیت کافی بوده تا متوجه شود انفجار خشم مردمی، بدون نیاز به سازوکارهای رسمی یا رسانههای دولتی، تنها با پیامها و ویدیوها در شبکههای اجتماعی میتواند سامان یابد و گسترش پیدا کند. بهخصوص نیروهای جوان در شبکههای اجتماعی با همدیگر ارتباط قوی دارند و قادرند در کوتاهترین مدت، دست به بسیج عمومی بزنند.
در چنین ساختاری، هر ایرانی به یک شبکه اجتماعی، رسانه و خبررسانی متکی به خود و روابطاش دارد. دیگر نمیتوان با تسلط بر صدا و سیما یا روزنامههای حکومتی، ذهن جامعه را مهار کرد و آدرسهای غلط داد.
روزنامه کیهان در شماره ۷ تیر ۱۴۰۴ با انتشار گزارشی، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)را متهم به جاسوسی برای اسرائیل کرد و خواستار صدور حکم اعدام برای او شد. سپس آیتالله مکارم شیرازی در فتوایی، اعلام کرد هر «رژیمی که رهبری و حاکمیت را تهدید کند، حکم محارب دارد و تقویت آن توسط مسلمانان یا دولتهای اسلامی حرام است.»
حکومتی که همواره پروپاگاندا و دروغ و ریاکاری را تبلیغ میکند، دیگر اعتماد عمومی را از دست داده و امروز با یک ساختار ارتباطی خودانگیخته و هوشمند و فعال مواجه است. فضای مجازی در ایران، فقط ابزار اطلاعرسانی نیست، بلکه یک میدان نبرد ایدئولوژیک، رسانهای، اجتماعی و سیاسی است که جنبشهای اجتماعی و مردم آزاده آن را برای گسترش آگاهی و سازماندهی اعتراضات برگزیدهاند.
شکاف میان حاکمیت و مردم چنان عمیق شده که هر نوع کنش ارتباطی مستقل، تهدیدی بالقوه برای بقای حکومت تلقی میشود.
* علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی پس از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، اعلام پیروزی کرد و گفت که اسرائیل به رغم «هیاهو و ادعا»، «زیر ضربات جمهوری اسلامی تقریبا از پا درآمد و لِه شد.»
خامنهای در سومین پیام خود از زمان آغاز جنگ، گفت که آمریکا وارد جنگ مستقیم علیه ایران شد زیرا به گفته او واشنگتن احساس کرد اگر وارد نشود اسرائیل «به کلی نابود خواهد شد.»
خامنهای، ادعا کرد: «امریکا هیچ دستاوردی در این جنگ نداشت. اینجا هم جمهوری اسلامی پیروز شد و متقابلا سیلی سختی به گونه امریکا نواخت.»
خامنهای، در ادامه ادعاهای پوچ و دروغین خود، گفت جمعیت «۹۰ میلیونی» ایران یکپارچه، یک صدا، شانهبهشانه، ایستادند و از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی حمایت کردند.
علی خامنهای گفت: «آمریکاییها در حمله به تاسیسات هستهای نتوانستند کار مهمی انجام دهند.»
*با تصویب طرح تعلیق همکاری ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی از سوی مجلس ایران کشورهای جهان از جمله روسیه، فرانسه و آلمان به این قانون واکنش منفی نشان دادند و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی اتمی اعلام کرد که «همکاری ایران با این آژانس یک الزام است.»
یک روز پس از آتشبس جنگ ۱۲ روزه، مجلس ایران همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را به حالت تعلیق درآورد.
روزنامه کیهان جمهوری اسلامی، درخواست ترور گروسی رییس آژانس اتمی بینالمللی را پیش کشید.
*دو آیتاله بدون نام بردن ار ترامپ و نتانیاهو فتوای ترور آنها را صادر کردند.
*رسانههای حکومتی روز دوشنبه 09 تیر 1404، اعلام کرد:
ابراهیم متقی استاد روابط بینالملل دانشگاه تهران و از چهرههای بانفوذ در گفتوگویی در صداوسیما با اشاره به اینکه شواهد نشان میدهد اسرائیل با استفاده از غافلگیری حداکثر ظرف یک هفته آینده بار دیگر به ایران حمله میکند، اهداف این حمله را علاوه بر شخصیتهای نظامی، مقامات سیاسی و اداری را اعلام کرد و مجموعه توصیههای امنیتی بسیار مهمی را مطرح کرد که باید به شدت جدی گرفته شود. متقی در بخشی از اظهاراتش درباره رفتار چین و روسیه در عدم ارائه تسلیحاتی چون اس 400 و جی 10 که توازن در منطقه ایجاد کند نیز انتقاد کند. این گفت و گوی مهم را در تابناک میبینید.
روایت شمخانی از شب حمله اسرائیل: نماز صبح را زیر آوار خواندم، پسرم ۱۰ دقیقه قبل از انفجار رفته بود
علی شمخانی پس از حمله موشکی به محل اقامتش در شب اول جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران، برای نخستین بار روز شنبه در انظار عمومی ظاهر شد. پیشتر برخی رسانهها از مرگ او خبر داده بودند، اما چند ساعت بعد، منابع نزدیک به دولت ایران اعلام کردند که او در این حمله زخمی شده و زنده مانده است.
علی شمخانی، مشاور رهبر و دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی ایران روز شنبه هفتم تیر-۲۸ ژوئن، در مراسم خاکسپاری فرماندهان سپاه و کشتهشدگان حملات اسرائيل در تهران حاضر شد. این نخستین حضور عمومی مشاور علی خامنهای پس از حمله موشکی اسرائیل به محل اقامتش در شب اول جنگ است.
خبرگزاری صداوسیما نیز روز شنبه برای نخستین بار تصاویری از خانه تخریبشده شمخانی در پی حملات اخیر اسرائیل به تهران را نشان داد.
گزارشهای اولیه پس از حملات اسرائیل مدعی شده بودند که شمخانی در لحظه حمله اسرائیل به محل اقامتش کشته شده، در حالی که برخی منابع دیگر گفته بودند او زنده مانده و بهشدت زخمی شده است. تا اینکه هفته گذشته، شمخانی خودش تایید کرد که زنده مانده و گفت: «تقدیرآن بود که با تنی زخمی بمانم، پس میمانم تا همچنان دلیل دشمنی خصم باشم.»
اسرائیل تا پیش از اعلام آتشبس در روز سهشنبه، مدعی شد که طی ۱۲ روز حدود ۳۰ فرمانده ایرانی و ۱۱ دانشمند هستهای را کشته و هشت مرکز مرتبط با برنامه هستهای و بیش از ۷۲۰ سایت زیرساخت نظامی را هدف قرار داده است.
شمخانی در مصاحبه خود در این رابطه گفت که با فرماندهان کشتهشده «جلسات ثابتی داشته و راهبرد تنظیم میکردند و پیشبینی این را کرده بودند که به ایران حمله صورت میگیرد.»
او در عین حال، با اشاره به اقدام سریع در جایگزینی فرماندهان کشته شده با نفرات جدید گفت که این افراد ظرف کمتر از ۱۲ ساعت جایگزین شدند و اظهار داشت که عملیات نظامی تلافیجویانه ایران علیه اسرائیل «مبتنی بر عملیات کور نبود، بلکه مبتنی بر اقدامات از پیش طراحی شده» بود.
او این مصاحبه را در یک کافیشاپ بعد از مراسم تشییع کشتهشدگان حملات اسرائیل انجام داد و گفت که خانه او تخریب شده و دفتر کار هم ندارد.
او با تاکید بر اهمیت توانمندیهای نظامی افزود: باید توانمندیهایمان را به سرعت تغییر دهیم و فریب مذاکره را نخوریم. او گفت: «مذاکره برای توافق نیست بلکه برای این است که شرایط کشور را آماده تحریک به منظور اعتراضات کنند.»
شمخانی گفت: «ما (حاکمیت) موظفیم اجازه ندهیم اختلافی ولو کوچک ناشی از سو تفاهم یا رفتاری نادرست مابین ما و ایرانیها ایجاد شود باید تلاش کنیم اگر اختلافی وجود دارد را در پروسه تفاهم حل کنیم.»
شمخانی در حالی که با دستگاه کمکتنفسی مخصوص بازتوانی ریه صحبت میکرد، گفت: «قفسه سینهام شکسته و بیشتر آسیبهای داخلی دیدم.»
اول فکر کردم زلزله است. ناگهان اتاق من فروریخت و من سه ساعت زیر آوار بودم. همانجا نماز صبحم را خوانم. کمی بعد که صدای ماشینها و همهمه شنیدم متوجه شدم اسرائیل من را زد. او افزود: «اول فکر کردم زلزله است. ناگهان اتاق من فروریخت و من سه ساعت زیر آوار بودم. همانجا نماز صبحم را خوانم. کمی بعد که صدای ماشینها و همهمه شنیدم متوجه شدم اسرائیل من را زد.»؟!
شمخانی گفت تاکنون سه دفعه میخواستم کشته شوم، «قبل از انقلاب، در جنگ ایران و عراق و در حمله اسرائیل.»
او، همچنین گفت که اتاق پسرش به نام حسن در طبقه بالا با خاک یکسان شده است. اما او «۱۰ دقیقه قبل از خانه رفته بود بیرون.» علی شمخانی صاحب ۵ فرزند است که نام سه فرزند او یعنی حسن، حسین و زینب تاکنون در پروندههای مختلف مطرح شده است.
علی شمخانی، مشاور علی خامنهای که در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه جمهوری اسلامی هدف حمله قرار گرفته بود، مدعی شد: «اسرائیلیها من را زدند، چون پدر صاحبشان را درآوردم.»
شمخانی از بیان دلیل هدف قرار گرفتن خود خودداری کرد، اما گفت: «اسرائیل میداند چرا به من حمله کرد و من هم میدانم. اما نمیتوانم چیزی بگویم.» او که یکی از چهرههای ارشد در ساختار امنیتی جمهوری اسلامی است، پیشتر فرمانده نیروی دریایی، وزیر دفاع و دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران بوده است. شمخانی همچنین ریاست مرکز مطالعات راهبردی ارتش را بر عهده داشته و زمانی نیز بهعنوان یکی از گزینههای احتمالی ریاستجمهوری مطرح بود. احتمالا اکنون برخی از مقامات جمهوری اسلامی از خود سئوال میکنند که آیا شمخانی با این قصهبافیها، نکند جاسوس اسرائیل است؟
ترامپ: «من نگذاشتم» اسرائیل و ارتش آمریکا «به زندگی او پایان دهند.»
دونالد ترامپ در پیامی تازه در شبکه اجتماعی خود که روز جمعه منتشر کرد از ناسپاسی علی خامنهای و سخنان جدید او ابراز خشم کرده و میگوید که این سخنان باعث شده او تلاش برای رهایی ایران از تحریمها را متوقف کند.
ترامپ که پیشتر هم گفته بود که آمریکا و اسرائیل از محل اختفای رهبر جمهوری اسلامی در طی جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل اطلاع داشتند، روز جمعه تاکید کرده که او خامنهای را از «مرگی بسیار زشت و خفتبار» نجات داده است. او در ادامه میگوید که «من نگذاشتم» اسرائیل و ارتش آمریکا «به زندگی او پایان دهند.»
او در پیام تازه خود میپرسد که چرا «این بهاصطلاح رهبر معظم چنین آشکارا و احمقانه دروغ میگوید که در جنگ با اسرائیل پیروز شده است.»
دونالد ترامپ رییس جمهوری ایالات متحده میگوید اجازه نداد ارتش اسرائیل یا آمریکا جان علی خامنهای را بگیرد و نگذاشته او به شکلی زشت و خفتبار بمیرد.
اظهارنظرهای رافائل گروسی
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، سهشنبه در گفتوگو با فاکسنیوز تصریح کرد: «هیچ اطلاعی از سرنوشت دقیق ذخایر اورانیوم ایران پس از حملات وجود ندارد.»
وی تاکید کرد برنامه هستهای ایران دچار عقبگرد جدی شده، اما ابعاد دقیق خسارت هنوز روشن نیست.» در همین حال، پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده، ضمن دفاع از تصمیم ترامپ، اعلام کرد که «توان هستهای ایران از بین رفته و پنجرهای برای صلح گشوده شده است.» او با استناد به اطلاعات سازمان سیا تاکید کرد که عملیات اخیر، پروژه هستهای ایران را برای چندین سال به عقب رانده است. وی در واکنش به انتشار گزارش اولیه از حملات اخیر، مدعی شد که این اسناد به دلیل تلاش برخی جریانها برای زیر سوال بردن موفقیت عملیات به رسانهها درز کرده و اساسا مبتنی بر اطلاعات ناقص و فرضیات اولیه بوده است.
مخالفت مقامات کاخ سفید
قبل از اظهارات مقامات کاخ سفید، شبکه خبری سی.ان.ان و روزنامه نیویورک تایمز در یادداشتی تاکید کرده بودند: «یک گزارش اولیه طبقهبندیشده آمریکا نشان میدهد که بمباران سایتهای هستهای ایران توسط ارتش آمریکا تنها ورودیهای دو مرکز هستهای را مسدود کرده و نتوانسته ساختمانهای زیرزمینی این مراکز را تخریب کند. طبق ارزیابی اولیه، این حملات فقط توانسته برنامه هستهای ایران را برای چند ماه به تعویق بیندازد.»
این گزارش در ادامه تاکید میکند: «پیش از این حملات، نهادهای اطلاعاتی آمریکا تخمین زده بودند که اگر ایران بخواهد با سرعت به سمت تولید سلاح هستهای حرکت کند، به حدود سه ماه زمان نیاز دارد. اما پس از بمباران آمریکا و چندین روز حملات هوایی اسرائیل، گزارش آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا برآورد کرد که این برنامه حداکثر کمتر از شش ماه به تاخیر افتاده است.» این گزارش، همچنین تاکید دارد که بخش عمدهای از ذخایر اورانیوم غنیشده ایران پیش از حملات جابهجا شده و تنها مقدار کمی از مواد هستهای از بین رفته است.
ریچارد هاس، رییس پیشین شورای روابط خارجی آمریکا در واکنش به ادعای پیروزی دونالد ترامپ در نابودی تاسیسات هسته ای ایران نوشت: دونالد ترامپ، رییسجمهور آمریکا، این حملات را «موفقیتی تماشایی» خواند و مدعی شد سه سایت هستهای ایران به طور کامل نابود شدهاند. اما اثبات این ادعا زمانبر است؛ ارزیابی خسارات بمباران همواره ترکیبی از علم و هنر است و نمیتوان به سرعت به نتیجه قطعی رسید. مهمتر آنکه حتی اگر این سه مرکز به کلی نابود شده باشند، حمله در هدف اصلی خود یعنی حذف کامل برنامه هستهای ایران موفق نبوده است. ایران فرصت کافی برای انتقال اورانیوم غنیشده، سانتریفیوژهای پیشرفته و دیگر فناوریهای حساس به مکانهایی که فعلا ناشناختهاند داشته است.
نیویورک تایمز: بمباران ایران، زنگ بیدارباش هستهای برای جهان
روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی هشدارآمیز، پیامدهای حمله اخیر آمریکا به مراکز هستهای ایران را فراتر از مرزهای این کشور دانسته و نوشته است: اقدام نظامی واشنگتن میتواند این سیگنال خطرناک را به جهان مخابره کند که در دنیای پرتنش امروز، داشتن سلاح هستهای به تنها سپر دفاعی قابلاتکا تبدیل شده است. این روزنامه، تاکید میکند که حملات به تاسیسات هستهای ایران، نهتنها احتمال شتاب تهران برای دستیابی به بمب را افزایش داده، بلکه انگیزه سایر دولتهای غیرهستهای برای ورود به این حوزه را نیز تقویت کرده است. به نوشته نیویورک تایمز، درحالیکه طی دو دهه گذشته هیچ کشوری وارد باشگاه هستهای نشده بود، حالا این سئوال اساسی مطرح است که آیا عملیات اخیر آمریکا، موجب بازدارندگی دیگر کشورها میشود یا برعکس، میل به دستیابی به زرادخانه هستهای را بیشتر میکند. کریستوفر هیل، دیپلمات کهنهکار و مذاکرهکننده پیشین آمریکا با کره شمالی گفته است: «کره شمالی به هیچ عنوان از داشتن سلاح هستهای پشیمان نیست» و جذابیت بمب اتمی نزد متحدان واشنگتن بهویژه در دوران شعار «اول آمریکا» ترامپ، دوچندان شده است. این روزنامه همچنین به افزایش حمایت مردمی برای توسعه برنامههای هستهای در کشورهایی مانند کره جنوبی و ژاپن اشاره میکند؛ کشورهایی که تاکنون مخالف سرسخت تسلیحات اتمی بودهاند. همزمان، جنگ اوکراین و تهدیدات هستهای مسکو، نگرانیهایی در واشنگتن بهوجود آورده که مبادا روند «باجگیری هستهای» توسط سایر کشورها نیز دنبال شود.
هزینههای جنگ اسرائیل در غزه و ایران
بر مبنای گزارش روزنامه اقتصادی اسرائیلی کالکالیست، هزینه مجموعی جنگ در غزه تا پایان سال ۲۰۲۴ بیش از 5/67 میلیارد دالر برآورد شده است.در واقع تهاجم بلندمدت اسرائیل در غزه از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون و تنشهای اخیر با ایران، این کشور را وارد پرهزینهترین دوره درگیری در تاریخ خود کرده است.
پیشتر خبرگزاری اسرائیلی «واینت» به نقل از مشاور مالی سابق ستاد ارتش اسرائیل گزارش داد که فقط دو روز نخست جنگ با ایران برای اسرائیل حدود ۱.۴۵ میلیارد دلار هزینه داشته است. ادامه جنگ با ایران میتواند هزینههای جنگ غزه را در کمتر از هفت هفته پشت سر بگذارد.
اسرائیل پیش از تشدید درگیری با ایران نیز، بودجه دفاعی خود را بهشدت افزایش داده بود. این بودجه از ۱۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳، به ۲۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ رسید. پیشبینیها برای سال ۲۰۲۵ حاکی از افزایش آن تا ۳۴ میلیارد دلار است.
با اینحال رشد اقتصادی اسرائیل در سال ۲۰۲۵ از 3/4 درصد به 6/3 درصد کاهش یافته است.
بر مبنای گزارشها حدود ۶۰ هزار شرکت اسرائیلی در سال ۲۰۲۴ به دلیل کمبود نیروی کار، اختلال در لجستیک و بیاعتمادی اقتصادی تعطیل شدند.
با تشدید تنشها بین اسرائیل و جمهوری اسلامی، آژانس بینالمللی خدماتی و اطلاعاتی «اس پی» مستقر در امریکا، روز سهشنبه هشدار شدیدی درباره شکنندگی اقتصاد اسرائیل صادر کرد.
این آژانس اعلام کرد که در صورت ادامه جنگ اسرائیل، بهویژه در صورت پاسخ استراتژیک ایران، ممکن است رتبه مالی اسرائیل سقوط کرده و در صورت وقوع این امر، احتمالا قرضه خواهی اسرائیل نیز افزایش میباید و اعتماد سرمایهگذاران نیز به اقتصاد این کشور کاهش خواهد یافت.
هزینه جنگ برای جمهوری اسلامی
به گزارش الجزیره، با آغاز درگیری اسرائیل و جمهوری اسلامی، صادرات نفت ایران بهشدت کاهش یافته است. پیشبینی میشود صادرات نفت خام و گاز ایران در هفته آتی از ۲۴۲ هزار بشکه به ۱۰۲ هزار بشکه در روز برسد.
صادرات از جزیره خارگ که بیش از ۹۰ درصد نفت ایران از آن صادر میشود از روز جمعه بهطور کامل متوقف شده است.
الجزیره نوشت که در سال ۲۰۲۵، ایران بهطور میانگین 4/3 میلیون بشکه در روز نفت خام تولید کرده که طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی امریکا، چین خریدار اصلی خارجی آن است.
علاوه بر آن، ایران پس از حملات موشکی اسرائیل، بخشی از تولید گاز میدان پارس جنوبی در خلیج فارس را به حالت تعلیق درآورد. پارس جنوبی، بزرگترین میدان گازی جهان است و حدود ۸۰ درصد گاز تولیدی ایران را تامین میکند.
در حال حاضر، میزان آسیب به میدان پارس جنوبی مشخص نیست. افزون بر این، اسرائیل پالایشگاه شهر ری در خارج از تهران و انبارهای سوخت اطراف پایتخت را نیز هدف قرار داده است. با اینحال خسارات اقتصادی این اقدام تاکنون برآورد نشده است.
افزون بر موارد فوق، ایران از دههها بدینسو، با تحریمهای اقتصادی از سوی امریکا مواجه بوده است. ایران تا حدی با تکیه بر چین بهعنوان خریدار اصلی نفت آن و یکی از معدود کشورهایی که همچنان با تهران تجارت میکند، از فروپاشی اقتصادی نجات یافته است.
با این حال، کاهش درآمد ناشی از تحریمها، کشور را از توسعه اقتصادی بلندمدت محروم کرده و توانایی تهران برای بازسازی زیرساختهای فرسوده را تضعیف کرده است.
ایران همچنین با مجموعهای از چالشهای دیگری از جمله کمبود انرژی و آب و سقوط ارزش پول مواجه است. کمبود سرمایهگذاری، کاهش تولید گاز طبیعی و آبیاری ناکارآمد باعث گسست مکرر برق و کمبود آب شدهاند.
در همین حال، ریال، پول ملی ایران، نیز از زمان بازگشت تحریمها در سال ۲۰۱۸ بیش از ۹۰ درصد ارزش خود را در برابر دالر از دست داده است. پیشتر خبرگزاری تسنیم گزارش داد که ۲۲ تا ۲۷ درصد مردم ایران اکنون زیر خط فقر زندگی میکنند.
حمزه القعود، تحلیلگر اقتصادی در یک موسسه تحقیقاتی در لندن در گفتوگو با الجزیره، تخمین میزند که تهران «بودجه نسبتا کمی برای مقاصد نظامی» دارد. او تخمین زده که بین ۳ تا ۵ درصد تولید ناخالص داخلی ایران صرف دفاع میشود، که معادل حدود ۱۲ میلیارد دلار است.
هرچند تهران ۳۳ میلیارد دلار ذخایر ارزی خارجی دارد، اما القعود میگوید: «اینجاست که ایران در موضع ضعف قرار دارد. استفاده از این ذخایر برای درگیری نظامی کوتاهمدت، در بلندمدت آنها را فلج خواهد کرد.»
بودجه نظامی ایران و اسرائیل
مقایسه بودجه نظامی ایران و اسرائیل نخستین روشی است که میتوان با آن توان نظامی دو کشور را محک زد. بر اساس لایحه بودجه ارائه شده از سوی دولت ایران به مجلس، بودجه نظامی ایران در سال ۱۴۰۳-۲۰۲۴ میلادی، ۴۷۰ هزار میلیارد تومان است. این رقم شامل بودجه وزارت دفاع، نیروهای مسلح، و سازمانهای مرتبط است. البته تنها این نیست؛ قرار شده تا ۱۳۴ هزار میلیارد تومان هم برای تقویت بنیه دفاعی به ستاد کل نیروهای مسلح پرداخت شود.
برای نمونه، برخی از بخشهای مهم بودجه نظامی ایران به این شکل است:
-تامین اجتماعی نیروهای مسلح: ۱۳۲ هزار میلیارد تومان
-سپاه پاسداران انقلاب اسلامی: ۱۲۵ هزار میلیارد تومان
-نیروی انتظامی: ۸۷ هزار میلیارد تومان
-ارتش جمهوری اسلامی ایران: ۶۷ هزار میلیارد تومان
-وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح: ۴۸ هزار میلیارد تومان
-ستاد کل نیروهای مسلح: ۶ هزار میلیارد تومان
-قرارگاه فرهنگی جهادی بقیهالله: ۳ هزار میلیارد تومان
با احتساب دلار ۶۰ هزار تومانی بودجه نظامی ایران چیزی حدود هشت میلیارد دلار است، اما در سوی مقابل براساس برآورد موسسه جهانی صلح استکهلم، بودجه نظامی اسرائیل در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۴.۳ میلیارد دلار تخمین زده شده است؛ این یعنی بودجه نظامی اسرائیل حداقل سه برابر بزرگتر از بودجه نظامی ایران است.
این در شرایطی است که مساحت ایران یک میلیون و ۶۰۰ هزار کیلومتر مربع است و مساحت اسرائیل تنها ۲۲ هزار کیلومتر مربع؛ یعنی کشوری که ۷۵ بار از ایران کوچکتر است بودجه نظامی سه برابر ایران دارد.
در حالی که بررسی جنگهای جاری جهان میتواند دریچهای به هزینههای روزانه جنگ بین ایران و اسرائیل باشد، سیامک جوادی، مدرس و پژوهشگر اقتصاد مالی در دانشگاه تگزاس میگوید: «فوریه گذشته رویترز به نقل از پنتاگون برآورد کرده بود که روسیه برای جنگ چیزی حدود ۲۱۱ میلیارد دلار هزینه مستقیم داده است. در سوی دیگر جنگ اسرائیل با حماس روزی ۲۲۰ میلیون دلار برای اسرائیل هزینه داشته است. والاستریت ژورنال در یک گزارش خبر داده که احتمالا این جنگ تا پایان سال ۲۰۲۵، ۵۰ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت.»
هزینههای روزانه یک جنگ
تخمین هزینههای روزانه یک جنگ احتمالی بین ایران و اسرائیل به دلیل پیچیدگیهای بسیاری از عوامل، از جمله نوع و شدت درگیری، نوع تسلیحات مورد استفاده و واکنشهای بینالمللی بسیار دشوار است. با این حال، بر اساس برخی معیارهای مشابه از جنگهای در جریان و هزینههای نظامی این دو کشور، میتوان تخمینهایی ارائه کرد.
هرچند پیش از این برآورد باید این نکته را شفاف کرد که اولا اسرائیل حمایت همهجانبه آمریکا و غرب را در مقابله با ایران دارد، در حالی که ایران متحد مستقیمی ندارد. دوما اسرائیل پیشتر سرمایهگذاریهای گستردهای بر تجهیز، نوسازی و بهسازی ادوات نظامیش کرده است، در حالی که به نظر میرسد ایران با تجهیزات و تکنولوژی فرسوده به یک جنگ از پیش باخته میرود.
در هزینههای مستقیم، ایران حملات موشکی و پهپادی خواهد داشت که هزینه هر موشک بالستیک یا کروز میتواند بین یک تا سه میلیون دلار باشد. استفاده از پهپادها و هواپیماهای جنگی میتواند در هر پرواز میتواند چند صد هزار دلار هزینه داشته باشد.
در سوی مقابل، اسرائیل است که وضعیت اعداد و ارقام درباره آن روشنتر است؛ چرا که در جنگ با حماس است. هر موشک رهگیر سیستم دفاع موشکی آن موسوم به گنبد آهنین حدود پنجاه هزار دلار هزینه دارد. در صورت حملات گسترده، روزانه صدها موشک رهگیر مورد نیاز خواهد بود.
اسرائیل معمولا از هواپیماهای پیشرفتهای مثل F-16 و F-35 استفاده میکند که هر پرواز آنها هزینههای زیادی دارد.
مقایسه اقتصاد دو کشور
این اما همه ماجرا نیست؛ مقایسه تولید ناخالص ملی ایران و اسرائیل یک نماگر گویا از وضعیت اقتصادی دو کشور است: تولید ناخالص ملی ایران ۳۸۲ میلیارد دلار است در حالی که جیانپی اسرائیل 5/1 برابر بیشتر از ایران و حدود ۵۴۰ میلیارد دلار.
این عدد درباره تولید ناخالص داخلی هم تقریبا در همین محدوده نوسان میکند. در سال ۲۰۲۳ جیدیپی ایران ۳۶۰ میلیارد دلار بوده، در حالی که تولید ناخالص داخلی اسرائیل 5/1 برابر بیشتر و ۵۲۱ میلیون دلار بوده است. سرانه تولید ناخالص ملی ایران چهار هزار دلار است اما همین عدد برای اسرائیل 5/13 برابر ایران یعنی ۵۴ هزار دلار است. نرخ تورم در ایران در محدوده ۳۵ درصد نوسان میکند ولی در اسرائیل کمتر از سه درصد است. نرخ بیکاری در ایران حدود ۱۰ درصد است اما در اسرائیل نزدیک به چهار درصد است.
به گفته سیامک جوادی، اقتصاددان «موضوع دیگر در اقتصاد جنگ شوک از بین رفتن ثبات است. بازارهای پولی و مالی با شوکهای عدم ثبات (uncertainty) با شرایط جنگی مثل کارد و پنیر است. وقتی اقتصاد با جنگ مواجه میشود شرایط شدید بیثباتی رخ میدهد که در نتیجه بازارهای مالی کشورهای درگیر و شرکای تجاریشان تحت تاثیر قرار بگیرند.»
او ادامه میدهد: «پس از آن هم موضوع تابآوری اقتصادی کشورهای درگیر است که آن هم به زیرساختهای اقتصادی کشورهای درگیر مربوط است. آیا ایران آنقدری زیرساختهای قوی دارد که بتواند تبعات یک جنگ را کنترل کند؟ جواب بهطور قطع نه است. در سوی مقابل اقتصاد اسرائیل است که زیرساختها و در نتیجه تابآوری خوبی مقابل تحریمها داشته است. در حالی که در ایران تنها چندصد میلیارد دلار نیاز است که پتروشیمیها نوسازی شوند. در چنین شرایطی زیرساختهای کشور اسرائیل در وضعیت بسیار خوبی به سر میبرند و بهنظر میرسد که جنگ نمیتواند آنها را کمکار کند.»
جنگ یک پروژه تمام عیار اقتصادی است
استاد دانشگاه Rio Grande Valley در تگزاس توضیح میدهد: «ناترازی اقتصاد ایران را میتوان به بخشهای مختلف تعمیم داد و در صورتی که جنگ شود به سرعت روی سوبسیدی که دولت به بخشهای مختلف میداده تاثیر خواهد گذاشت و یک تورم جدی در اقتصاد ایران رخ خواهد داد.»
جوادی میگوید: «از سوی دیگر قسمت بزرگ مشکل جمهوری اسلامی این است بزرگترین بخش درآمدش از محل نفت است. با وجود جنگ امکان فروش نفت از بین خواهد رفت. سرمایهگذاری خارجی در صورت وجود جنگ یا حتی احتمال جنگ به شدت محدود خواهد شد. در شرایط جنگی منابع باید از سمت بخشهای دیگر به سوی بودجههای نظامی و جنگ سرازیر شود و این به زودی اقتصاد ایران را فلج خواهد کرد.»
به گفته این اقتصاددان «ذخایر ارزی بانک مرکزی اسرائیل ۲۱۳ میلیارد دلار است و ناگفته پیدا است که منابع جمهوری اسلامی غیر قابل مقایسه با این اعداد است. در نتیجه بعید است که نرخ بیکاری افزایش پیدا کند، بلکه ایالات متحده و کشورهای غربی هم به آنها کمک خواهند کرد که نرخ تورم و بیکاری کنترل شود. در مقابل ایران است که هیچ سپری مقابل شوکهای جدید ندارد.»
به گفته جوادی «گذشته از بُعد نظامی، جنگ یک پروژه تمام عیار اقتصادی است؛ جنگ پول میخواهد و با جیب خالی نمیتوان به جنگ رفت.»
در حالی که ذخایر ارزی و پشتیبانیهای بینالمللی میتواند به اسرائیل کمک کند تا تبعات اقتصادی جنگ را تحمل کند، ایران با مشکلات بیسابقهای مواجه خواهد شد که میتواند به فروپاشی اقتصادی کشور منجر شود. آیندهای که نتیجه آن نه تنها بر دو کشور، بلکه بر کل منطقه و جهان تاثیرگذار خواهد بود.
بقیه دارد