روز سی و یکم جنگ
بهرام رحمانی
امروز دوشنبه دهم فروردین 1405-30 مارس 2026، جنگ وارد سی و یکمین روز خود شده است. امروز خبرگزاریها، از درگیریهای گسترده در جغرافیای ایران، حملات هوایی علیه مراکز استراتژیک و مناطق شهری حبر دادهاند. در حالی که طرفهای درگیر بر هدف قرار دادن مواضع نظامی تاکید دارند، اما اصابت پرتابهها به محلات مسکونی و مراکز صنعتی، نگرانیها را بابت فاجعه انسانی و زیستمحیطی دوچندان کرده است.
…
جمعبندی
یک ماه از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل نخستین حملات خود را علیه ایران آغاز کردند میگذرد. این اقدام بهسرعت به یک جنگ گسترده تبدیل شد و پیامدهای آن همچنان ادامه دارد. این درگیری نهتنها باعث بیثباتی در منطقه شده، بلکه زنجیرههای تامین جهانی را مختل کرده و به افزایش شدید قیمت نفت در سطح بینالمللی دامن زده است.
در همین حال، حملات به زیرساختهای انرژی، همچنان ادامه دارد و یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت در جهان، یعنی تنگه هرمز، عملا با اختلال جدی در رفتوآمد کشتیها مواجه شده و بسیاری از مسیرهای کشتیرانی، همچنان بسته یا محدود باقی ماندهاند.
دونالد ترامپ، پیشتر پنج هدف مشخص را که واشینگتن باید پیش از پایان دادن به جنگ خود با ایران محقق کند، تشریح کرده بود. اما اکنون، با گذشت یک ماه و با وجود اینکه برخی از اهداف کلیدی او مشخص نشده یا تحقق نیافته باقی ماندهاند، وی از یک سو از احتمال «کاهش تدریجی» عملیات نظامی خبر داده و از سوی دیگر، نیروهای تازهنفس بیشماری را به منطقه اعزام کرده و همچنان اعزام میکند.
براساس اکثر گزارشها، حملات آمریکا و اسرائیل تواناییهای نظامی ایران را به میزان قابلتوجهی کاهش داده و تعداد زیادی از مقامات و فرماندهان ارشد را کشته است. اما این موفقیتهای تاکتیکی لزوما بهمعنای تحقق تمامی اهداف راهبردی رییس جمهوری نیست.
بخشی از اهداف اعلامشده، ماهیتی پیچیده و دشوار برای تحقق دارند و در صورتی که ایالات متحده بدون دستیابی کامل به این اهداف از جنگ خارج شود و سپاه پاسداران همچنان در ساختار قدرت باقی بماند، رییس جمهوری آمریکا با تبعات سیاسی در داخل آمریکا و پیامدهای گسترده در عرصه جهانی روبهرو خواهد شد؛ بهویژه در ارزیابیها از اینکه تصمیم او برای آغاز این جنگی اختیاری، که کل خاورمیانه را دستخوش تحول کرد و اقتصاد جهانی را به آشفتگی کشاند، تا چه حد دستاورد ملموس بههمراه داشته است.
ترامپ، همواره تاکید دارد که روند عملیات در ایران، چه از نظر سرعت پیشرفت و چه از حیث دستاوردها، بهتر از برآوردهای اولیه بوده است.
یکی از اهداف اصلی که رییس جمهوری ایالات متحده در قبال ایران مطرح کرده، نابودی موشکهای این کشور و «ویران کردن صنعت موشکی و با خاک یکسان کردن آن» بوده است.
اکنون، دولت آمریکا میگوید توان موشکی ایران به شکل محسوسی کاهش یافته است، اما در عمل، ایران همچنان به شلیک موشک و بهکارگیری پهپادها ادامه میدهد؛ و حتی در شرایطی که ترامپ مدعی شده بود مذاکرات با ایران در جریان است هم مجموعهای از حملات متوالی علیه اسرائیل انجام داد.
ترامپ، روز پنجشنبه در کاخ سفید مدعی شد که نزدیک به ۹۰ درصد از موشکها و سامانههای پرتاب ایران از بین رفتهاند و توان تولید پهپاد و موشک، از جمله کارخانههای مرتبط، «بهشدت» کاهش یافتهاند.
با وجود این ادعاها، روند تحولات میدانی در هفته گذشته نشاندهنده افزایش شدت حملات ایران بوده است؛ بهگونهای که تهران بهصورت مستمر موجهایی از پهپادها و موشکهای پیشرفته را به سمت اسرائیل و همچنین کشورهای عربی حوزه خلیج فارس که میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند، روانه کرده است.
دونالد ترامپ گفت که میخواهد «نفت ایران را در اختیار بگیرد» و ممکن است پایانه اصلی صادرات نفت ایران در جزیره خارگ را تصرف کند. این در حالی است که آمریکا هزاران نیروی نظامی به خاورمیانه اعزام کرده است. ترامپ در عین حال گفت که تهران در مذاکرات عملکرد «خیلی معقولی» دارد. در همین حال، با آغاز معاملات بازارها در آسیا، قیمت نفت به بیش از ۱۱۶ دلار در هر بشکه افزایش یافت. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا تهدید کرده است که خانه فرماندهان و مقامهای سیاسی آمریکا و اسرائیل را در منطقه به تلافی حمله به مناطق مسکونی ایران هدف قرار خواهد داد. کویت از صدمه شدید به نیروگاه برق و آبشیرینکن خبر داد و عربستان هم گفت موشک و پهپادهای ایران را رهگیری کرده است. تهران دیشب هم زیر بمباران سنگین بود و برق مناطقی در تهران و کرج قطع شد.
در حالیکه جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل وارد دومین ماه خود شده، مجموعهای از تحولات همزمان نظامی، سیاسی و اقتصادی، چشمانداز این بحران را بیش از هر زمان دیگری پیچیده و متناقض کرده است؛ از یکسو تهدیدهای صریح دونالد ترامپ درباره تصرف منابع نفتی ایران و حتی اشغال جزیره خارک، و از سوی دیگر، تلاشهای دیپلماتیک برای آغاز مذاکراتی که گفته میشود ممکن است در پاکستان برگزار شود هنوز واقعیت پیدا نکرده است.
در تازهترین اظهارات، ترامپ بهصراحت اعلام کرده که «ترجیح میدهد نفت ایران را در اختیار بگیرد» و حتی از امکان تصرف جزیره خارک سخن گفته است؛ جزیرهای که حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران از آن انجام میشود. او در عین حال تاکید کرده گزینههای مختلفی روی میز قرار دارد و تصمیم نهایی هنوز اتخاذ نشده است. این موضعگیری در شرایطی مطرح میشود که هزاران نیروی نظامی آمریکایی، از جمله تفنگداران دریایی، در حال استقرار در منطقه هستند و گزارشهایی از آمادگی پنتاگون برای عملیات زمینی احتمالی منتشر شده است.
در همین حال، میدان نبرد نیز بهطور قابل توجهی گسترش یافته است. اسرائیل اعلام کرده در ۲۴ ساعت گذشته بیش از ۱۴۰ حمله هوایی به اهدافی در تهران و دیگر مناطق ایران انجام داده و زیرساختهای موشکی و نظامی را هدف قرار داده است. گزارشهایی نیز از حمله به فرودگاه مهرآباد و تاسیسات پتروشیمی در تبریز منتشر شده است. در مقابل، ایران نیز حملات موشکی و پهپادی خود را ادامه داده و حتی برخی تأسیسات صنعتی در جنوب اسرائیل هدف قرار گرفتهاند.
تحولات منطقهای نیز نشاندهنده گسترش دامنه جنگ است. ورود نیروهای حوثی یمن به درگیری، یکی از مهمترین نقاط عطف اخیر محسوب میشود. این گروه که پیشتر نیز با حمله به کشتیها در دریای سرخ اختلال جدی در تجارت جهانی ایجاد کرده بود، اکنون با حمله به اسرائیل، خطر بسته شدن مسیرهای حیاتی دریایی را افزایش داده است. همزمان، تنگه هرمز نیز عملا با محدودیتهای شدید مواجه شده و حتی ترامپ مدعی شده ایران اجازه عبور تعدادی نفتکش را بهعنوان «امتیاز» داده است.
پیامدهای اقتصادی این بحران بهسرعت در بازارهای جهانی نمایان شده است. قیمت نفت برنت از حدود ۷۰ دلار پیش از آغاز جنگ به بیش از ۱۱۶ دلار در هر بشکه رسیده و بازارهای سهام در آسیا سقوط شدیدی را تجربه کردهاند. نگرانی از افزایش تورم جهانی و حتی رکود اقتصادی، بهویژه در کشورهایی که به انرژی خاورمیانه وابستهاند، بهشدت افزایش یافته است.
در کنار این تحولات، گزارشهایی نیز از بررسی طرحی در واشنگتن برای انتقال حدود ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم از ایران منتشر شده است؛ اقدامی که در صورت اجرا، مستلزم حضور نیروهای آمریکایی در خاک ایران خواهد بود و خطر تشدید مستقیم درگیری را افزایش میدهد. در همین حال، آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأیید کرده تأسیسات تولید آب سنگین خنداب در پی حملات اخیر اسرائیل بهشدت آسیب دیده و از کار افتاده است.
در سطح منطقهای، تنشها و جنگ در لبنان ادامه دارد. کشته شدن یک نیروی حافظ صلح اندونزیایی در مأموریت یونیفل و گسترش عملیات نظامی اسرائیل در جنوب لبنان، نگرانیها از یک درگیری گستردهتر را افزایش داده است. در همین حال، کشورهایی مانند مصر نیز به دلیل بحران انرژی ناشی از جنگ، ناچار به اعمال محدودیتهایی در مصرف برق و فعالیتهای اقتصادی شدهاند.
خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر(هرانا)، گزارشی در خصوص بیلان حملات صورت گرفته طی ۲۴ ساعت گذشته در جریان جنگ اسرائیل-آمریکا-ایران منتشر کرد. در این گزارش آمده است که در ۳۶۰ حمله انجام شده در ۱۸ شهر ایران، ۳۵ پایگاه نظامی، پادگانهای سپاه پاسداران، مراکز بسیج، فرودگاههای نظامی، مراکز پلیس، انبارهای نفت و تاسیسات زیرزمینی انرژی هستهای هدف قرار گرفتهاند. طبق این گزارش، در این حملات ۱۷ غیرنظامی جانباخته و ۸ تن زخمی شدهاند که تمرکز این حملات در شهرهای تهران، اصفهان، البرز، هرمزگان، فارس، تبریز، مازندران و بوده است.
بر اساس آمار غیررسمی، از ۲۸ فوریه(روز آغاز جنگ اسرائیل-آمریکا-ایران) تاکنون، ۱۵۶۸ شهروند غیرنظامی در ایران، جان خود را از دست دادهاند که ۲۳۶ نفر از آنان کودک بودهاند.
وقایع امروز دوشنبه، نشان میدهد که جنگ نه تنها از مسیر دیپلماسی فاصله گرفته، بلکه در حال ورود به مرحلهای است که در آن تهدید نابودی زیرساختهای حیاتی، احتمال خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای، بسته ماندن تنگه هرمز، ورود بازیگران جدیدی مانند انصارالله و گسترش درگیری به لبنان و خلیج فارس، همگی خطر تبدیل بحران کنونی به یک جنگ منطقهای تمامعیار را افزایش دادهاند. در چنین شرایطی، هرچند بحث از مذاکره آمریکا و ایران در میان است، اما نشانههای میدانی بیشتر به سمت تشدید تنش و دور شدن از راهحل سیاسی اشاره دارند.
دوشنبه دهم فروردین 1405-سیام مرس 2026